01Γ.3 – Πολλαπλασιασμός – διαίρεση – αντίστροφοι ρητοί – ΣΤΥΛ ΜΑΘΗΜΑ

03Γ. Πολλαπλασιασμός – διαίρεση – αντίστροφοι ρητοί

ΘΕΩΡΙΑ

α 📘 Πολλαπλασιασμός δύο κλασμάτων

Για να πολλαπλασιάσουμε δύο κλάσματα, πολλαπλασιάζουμε τους αριθμητές μεταξύ τους και τους παρονομαστές μεταξύ τους.

\(\frac{α}{β}\cdot\frac{γ}{δ}=\frac{α\cdot γ}{β\cdot δ}\)

Παράδειγμα

\(\frac{2}{3}\cdot\frac{5}{7}=\frac{10}{21}\)

Να θυμάμαι: Στον πολλαπλασιασμό δεν χρειάζεται να βρω κοινό παρονομαστή.

β 📘 Κανόνες προσήμων στον πολλαπλασιασμό

Το πρόσημο του γινομένου καθορίζεται από τα πρόσημα των δύο παραγόντων.

• ίδιο πρόσημο → θετικό αποτέλεσμα,

• διαφορετικό πρόσημο → αρνητικό αποτέλεσμα.

\(\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\left(-\frac{3}{5}\right)=\frac{2}{5}\)

\(\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\frac{3}{5}=-\frac{2}{5}\)

Κλειδί: Αποφασίζω πρώτα το πρόσημο και μετά κάνω τον πολλαπλασιασμό των απόλυτων τιμών.

γ 📘 Απλοποίηση πριν από τον πολλαπλασιασμό

Πριν πολλαπλασιάσουμε, μπορούμε να απλοποιήσουμε έναν αριθμητή με έναν παρονομαστή όταν έχουν κοινό διαιρέτη.

Παράδειγμα

\(\frac{6}{35}\cdot\frac{14}{9}\)

Απλοποιούμε \(6\) με \(9\) δια \(3\) και \(14\) με \(35\) δια \(7\).

\(\frac{2}{5}\cdot\frac{2}{3}=\frac{4}{15}\)

Έξυπνη κίνηση: Απλοποιώ πριν πολλαπλασιάσω. Έτσι δουλεύω με μικρότερους αριθμούς.

δ 📘 Πολλαπλασιασμός ρητού με ακέραιο

Κάθε ακέραιος μπορεί να γραφτεί ως κλάσμα με παρονομαστή \(1\).

\(4=\frac{4}{1}\)

Παράδειγμα

\(4\cdot\frac{3}{7}=\frac{4}{1}\cdot\frac{3}{7}=\frac{12}{7}\)

Να θυμάμαι: Ο ακέραιος \(α\) γράφεται \(\frac{α}{1}\).

ε 📘 Τι είναι αντίστροφοι ρητοί αριθμοί;

Δύο μη μηδενικοί ρητοί αριθμοί λέγονται αντίστροφοι όταν το γινόμενό τους είναι \(1\).

\(\frac{α}{β}\cdot\frac{β}{α}=1\), με \(α\neq0\) και \(β\neq0\)

Ο αντίστροφος του \(\frac{3}{5}\) είναι ο \(\frac{5}{3}\).

Ο αντίστροφος του \(-\frac{2}{7}\) είναι ο \(-\frac{7}{2}\).

Προσοχή: Ο αριθμός \(0\) δεν έχει αντίστροφο.

στ 📘 Αντίστροφος ακεραίου και του 1

Ο αντίστροφος ενός μη μηδενικού ακεραίου \(α\) είναι ο \(\frac{1}{α}\).

\(5\leftrightarrow\frac{1}{5}\)

\(-4\leftrightarrow-\frac{1}{4}\)

Ο αριθμός \(1\) είναι αντίστροφος του εαυτού του, όπως και ο \(-1\).

Έλεγχος: Πολλαπλασιάζω έναν αριθμό με τον υποψήφιο αντίστροφό του. Αν πάρω \(1\), είναι πράγματι αντίστροφοι.

ζ 📘 Διαίρεση ρητών αριθμών

Για να διαιρέσουμε έναν ρητό αριθμό με έναν μη μηδενικό ρητό, πολλαπλασιάζουμε τον πρώτο με τον αντίστροφο του δεύτερου.

\(\frac{α}{β}:\frac{γ}{δ}=\frac{α}{β}\cdot\frac{δ}{γ}\)

Παράδειγμα

\(\frac{3}{4}:\frac{2}{5}=\frac{3}{4}\cdot\frac{5}{2}=\frac{15}{8}\)

Μέθοδος: Κρατώ τον πρώτο αριθμό, αλλάζω τη διαίρεση σε πολλαπλασιασμό και αντιστρέφω μόνο τον δεύτερο.

η 📘 Κανόνες προσήμων στη διαίρεση

Στη διαίρεση ισχύουν οι ίδιοι κανόνες προσήμων με τον πολλαπλασιασμό.

• ίδιο πρόσημο → θετικό πηλίκο,

• διαφορετικό πρόσημο → αρνητικό πηλίκο.

\(\left(-\frac{3}{4}\right):\left(-\frac{5}{2}\right)=\frac{3}{4}\cdot\frac{2}{5}=\frac{3}{10}\)

Να θυμάμαι: Το πρόσημο το καθορίζω πριν ξεκινήσω τις πράξεις.

θ 📘 Πολλαπλασιασμός και διαίρεση πολλών ρητών

Σε μια παράσταση με μόνο πολλαπλασιασμούς και διαιρέσεις, εκτελούμε τις πράξεις από αριστερά προς τα δεξιά ή μετατρέπουμε πρώτα κάθε διαίρεση σε πολλαπλασιασμό με τον αντίστροφο.

Παράδειγμα

\(\frac{2}{3}:\frac{4}{5}\cdot\frac{3}{2}=\frac{2}{3}\cdot\frac{5}{4}\cdot\frac{3}{2}=\frac{5}{4}\)

Παγίδα: Δεν αντιστρέφω όλα τα κλάσματα. Αντιστρέφω μόνο τον διαιρέτη κάθε διαίρεσης.

ι 📘 Η σωστή μέθοδος

1. Ελέγχω τα πρόσημα.

2. Αν υπάρχει διαίρεση, τη μετατρέπω σε πολλαπλασιασμό με τον αντίστροφο.

3. Απλοποιώ αριθμητές με παρονομαστές όπου είναι δυνατό.

4. Πολλαπλασιάζω τους αριθμητές και τους παρονομαστές.

5. Απλοποιώ το τελικό αποτέλεσμα.

Στόχος: Πρώτα οργανώνω την πράξη και μετά υπολογίζω. Η σωστή απλοποίηση μειώνει σημαντικά τα λάθη.

ΛΥΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ

Α. Πολλαπλασιασμός ρητών

1✅ Να υπολογίσετε το γινόμενο \(\frac{3}{5}\cdot\frac{10}{9}\).

Απάντηση

Απλοποιούμε πριν πολλαπλασιάσουμε: \(10:5=2\) και \(9:3=3\).

\(\frac{3}{5}\cdot\frac{10}{9}=\frac{1}{1}\cdot\frac{2}{3}=\frac{2}{3}\)

Άρα: \(\frac{2}{3}\).

2✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{4}{7}\right)\cdot\frac{21}{8}\).

Απάντηση

Τα πρόσημα είναι διαφορετικά, άρα το αποτέλεσμα είναι αρνητικό.

\(\left(-\frac{4}{7}\right)\cdot\frac{21}{8}=-\frac{1}{1}\cdot\frac{3}{2}=-\frac{3}{2}\)

Άρα: \(-\frac{3}{2}\).

3✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{5}{6}\right)\cdot\left(-\frac{9}{10}\right)\).

Απάντηση

Τα δύο αρνητικά δίνουν θετικό αποτέλεσμα.

\(\frac{5}{6}\cdot\frac{9}{10}=\frac{1}{2}\cdot\frac{3}{2}=\frac{3}{4}\)

Άρα: \(\frac{3}{4}\).

Β. Αντίστροφοι ρητοί

4✅ Να βρείτε τον αντίστροφο του \(\frac{7}{12}\).

Απάντηση

Αντιστρέφουμε αριθμητή και παρονομαστή.

\(\frac{7}{12}\leftrightarrow\frac{12}{7}\)

Άρα: Ο αντίστροφος είναι \(\frac{12}{7}\).

5✅ Να βρείτε τον αντίστροφο του \(-5\).

Απάντηση

Γράφουμε \(-5=-\frac{5}{1}\) και αντιστρέφουμε.

\(-5\leftrightarrow-\frac{1}{5}\)

Άρα: Ο αντίστροφος είναι \(-\frac{1}{5}\).

6✅ Υπάρχει αντίστροφος του \(0\); Να αιτιολογήσετε.

Απάντηση

Για να είναι ένας αριθμός αντίστροφος του \(0\), θα έπρεπε το γινόμενό τους να είναι \(1\).

Όμως \(0\) επί οποιονδήποτε αριθμό είναι \(0\).

Άρα: Ο \(0\) δεν έχει αντίστροφο.

Γ. Διαίρεση ρητών

7✅ Να υπολογίσετε \(\frac{5}{6}:\frac{10}{9}\).

Απάντηση

Αντιστρέφουμε μόνο τον δεύτερο αριθμό.

\(\frac{5}{6}:\frac{10}{9}=\frac{5}{6}\cdot\frac{9}{10}=\frac{3}{4}\)

Άρα: \(\frac{3}{4}\).

8✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{3}{8}\right):\frac{9}{16}\).

Απάντηση

Το αποτέλεσμα θα είναι αρνητικό.

\(\left(-\frac{3}{8}\right):\frac{9}{16}=-\frac{3}{8}\cdot\frac{16}{9}=-\frac{2}{3}\)

Άρα: \(-\frac{2}{3}\).

9✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{7}{15}\right):\left(-\frac{14}{25}\right)\).

Απάντηση

Δύο αρνητικοί αριθμοί δίνουν θετικό πηλίκο.

\(\frac{7}{15}\cdot\frac{25}{14}=\frac{5}{6}\)

Άρα: \(\frac{5}{6}\).

Δ. Συνδυαστικές πράξεις

10✅ Να υπολογίσετε \(\frac{2}{3}\cdot\frac{9}{10}:\frac{3}{5}\).

Απάντηση

Μετατρέπουμε τη διαίρεση σε πολλαπλασιασμό με τον αντίστροφο.

\(\frac{2}{3}\cdot\frac{9}{10}\cdot\frac{5}{3}\)

Απλοποιούμε και υπολογίζουμε.

\(=1\)

Άρα: \(1\).

11✅ Να υπολογίσετε \(-2\cdot\frac{3}{5}:\left(-\frac{6}{5}\right)\).

Απάντηση

\(-2\cdot\frac{3}{5}\cdot\left(-\frac{5}{6}\right)\)

Υπάρχουν δύο αρνητικοί παράγοντες, άρα το αποτέλεσμα είναι θετικό.

\(=1\)

Άρα: \(1\).

12✅ Να υπολογίσετε \(\frac{4}{9}:\frac{2}{3}\cdot\left(-\frac{3}{2}\right)\).

Απάντηση

\(\frac{4}{9}\cdot\frac{3}{2}\cdot\left(-\frac{3}{2}\right)\)

\(=-1\)

Άρα: \(-1\).

Ε. Εφαρμογές και παγίδες

13✅ Ένας μαθητής γράφει \(\frac{3}{4}:\frac{2}{5}=\frac{3}{4}\cdot\frac{2}{5}\). Είναι σωστό;

Απάντηση

Όχι. Στη διαίρεση πρέπει να πολλαπλασιάσουμε με τον αντίστροφο του δεύτερου κλάσματος.

\(\frac{3}{4}:\frac{2}{5}=\frac{3}{4}\cdot\frac{5}{2}=\frac{15}{8}\)

Άρα: Η σωστή απάντηση είναι \(\frac{15}{8}\).

14✅ Τα \(-\frac{4}{7}\) και \(\frac{7}{4}\) είναι αντίστροφοι; Να αιτιολογήσετε.

Απάντηση

Ελέγχουμε το γινόμενο.

\(\left(-\frac{4}{7}\right)\cdot\frac{7}{4}=-1\)

Για να είναι αντίστροφοι, το γινόμενο πρέπει να είναι \(1\).

Άρα: Δεν είναι αντίστροφοι. Ο αντίστροφος του \(-\frac{4}{7}\) είναι \(-\frac{7}{4}\).

15✅ Έχουμε \(\frac{3}{4}\) kg καραμέλες και τις μοιράζουμε σε σακουλάκια των \(\frac{1}{8}\) kg. Πόσα σακουλάκια γεμίζουμε;

Απάντηση

Ο αριθμός των σακουλιών προκύπτει με διαίρεση.

\(\frac{3}{4}:\frac{1}{8}=\frac{3}{4}\cdot 8=6\)

Άρα: Γεμίζουμε \(6\) σακουλάκια.