03Γ. Πολλαπλασιασμός – διαίρεση – αντίστροφοι ρητοί
ΘΕΩΡΙΑ
α 📘 Πολλαπλασιασμός δύο κλασμάτων
Για να πολλαπλασιάσουμε δύο κλάσματα, πολλαπλασιάζουμε τους αριθμητές μεταξύ τους και τους παρονομαστές μεταξύ τους.
\(\frac{α}{β}\cdot\frac{γ}{δ}=\frac{α\cdot γ}{β\cdot δ}\)
Παράδειγμα
\(\frac{2}{3}\cdot\frac{5}{7}=\frac{10}{21}\)
β 📘 Κανόνες προσήμων στον πολλαπλασιασμό
Το πρόσημο του γινομένου καθορίζεται από τα πρόσημα των δύο παραγόντων.
• ίδιο πρόσημο → θετικό αποτέλεσμα,
• διαφορετικό πρόσημο → αρνητικό αποτέλεσμα.
\(\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\left(-\frac{3}{5}\right)=\frac{2}{5}\)
\(\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\frac{3}{5}=-\frac{2}{5}\)
γ 📘 Απλοποίηση πριν από τον πολλαπλασιασμό
Πριν πολλαπλασιάσουμε, μπορούμε να απλοποιήσουμε έναν αριθμητή με έναν παρονομαστή όταν έχουν κοινό διαιρέτη.
Παράδειγμα
\(\frac{6}{35}\cdot\frac{14}{9}\)
Απλοποιούμε \(6\) με \(9\) δια \(3\) και \(14\) με \(35\) δια \(7\).
\(\frac{2}{5}\cdot\frac{2}{3}=\frac{4}{15}\)
δ 📘 Πολλαπλασιασμός ρητού με ακέραιο
Κάθε ακέραιος μπορεί να γραφτεί ως κλάσμα με παρονομαστή \(1\).
\(4=\frac{4}{1}\)
Παράδειγμα
\(4\cdot\frac{3}{7}=\frac{4}{1}\cdot\frac{3}{7}=\frac{12}{7}\)
ε 📘 Τι είναι αντίστροφοι ρητοί αριθμοί;
Δύο μη μηδενικοί ρητοί αριθμοί λέγονται αντίστροφοι όταν το γινόμενό τους είναι \(1\).
\(\frac{α}{β}\cdot\frac{β}{α}=1\), με \(α\neq0\) και \(β\neq0\)
Ο αντίστροφος του \(\frac{3}{5}\) είναι ο \(\frac{5}{3}\).
Ο αντίστροφος του \(-\frac{2}{7}\) είναι ο \(-\frac{7}{2}\).
στ 📘 Αντίστροφος ακεραίου και του 1
Ο αντίστροφος ενός μη μηδενικού ακεραίου \(α\) είναι ο \(\frac{1}{α}\).
\(5\leftrightarrow\frac{1}{5}\)
\(-4\leftrightarrow-\frac{1}{4}\)
Ο αριθμός \(1\) είναι αντίστροφος του εαυτού του, όπως και ο \(-1\).
ζ 📘 Διαίρεση ρητών αριθμών
Για να διαιρέσουμε έναν ρητό αριθμό με έναν μη μηδενικό ρητό, πολλαπλασιάζουμε τον πρώτο με τον αντίστροφο του δεύτερου.
\(\frac{α}{β}:\frac{γ}{δ}=\frac{α}{β}\cdot\frac{δ}{γ}\)
Παράδειγμα
\(\frac{3}{4}:\frac{2}{5}=\frac{3}{4}\cdot\frac{5}{2}=\frac{15}{8}\)
η 📘 Κανόνες προσήμων στη διαίρεση
Στη διαίρεση ισχύουν οι ίδιοι κανόνες προσήμων με τον πολλαπλασιασμό.
• ίδιο πρόσημο → θετικό πηλίκο,
• διαφορετικό πρόσημο → αρνητικό πηλίκο.
\(\left(-\frac{3}{4}\right):\left(-\frac{5}{2}\right)=\frac{3}{4}\cdot\frac{2}{5}=\frac{3}{10}\)
θ 📘 Πολλαπλασιασμός και διαίρεση πολλών ρητών
Σε μια παράσταση με μόνο πολλαπλασιασμούς και διαιρέσεις, εκτελούμε τις πράξεις από αριστερά προς τα δεξιά ή μετατρέπουμε πρώτα κάθε διαίρεση σε πολλαπλασιασμό με τον αντίστροφο.
Παράδειγμα
\(\frac{2}{3}:\frac{4}{5}\cdot\frac{3}{2}=\frac{2}{3}\cdot\frac{5}{4}\cdot\frac{3}{2}=\frac{5}{4}\)
ι 📘 Η σωστή μέθοδος
1. Ελέγχω τα πρόσημα.
2. Αν υπάρχει διαίρεση, τη μετατρέπω σε πολλαπλασιασμό με τον αντίστροφο.
3. Απλοποιώ αριθμητές με παρονομαστές όπου είναι δυνατό.
4. Πολλαπλασιάζω τους αριθμητές και τους παρονομαστές.
5. Απλοποιώ το τελικό αποτέλεσμα.
ΛΥΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ
Α. Πολλαπλασιασμός ρητών
1✅ Να υπολογίσετε το γινόμενο \(\frac{3}{5}\cdot\frac{10}{9}\).
Απάντηση
Απλοποιούμε πριν πολλαπλασιάσουμε: \(10:5=2\) και \(9:3=3\).
\(\frac{3}{5}\cdot\frac{10}{9}=\frac{1}{1}\cdot\frac{2}{3}=\frac{2}{3}\)
2✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{4}{7}\right)\cdot\frac{21}{8}\).
Απάντηση
Τα πρόσημα είναι διαφορετικά, άρα το αποτέλεσμα είναι αρνητικό.
\(\left(-\frac{4}{7}\right)\cdot\frac{21}{8}=-\frac{1}{1}\cdot\frac{3}{2}=-\frac{3}{2}\)
3✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{5}{6}\right)\cdot\left(-\frac{9}{10}\right)\).
Απάντηση
Τα δύο αρνητικά δίνουν θετικό αποτέλεσμα.
\(\frac{5}{6}\cdot\frac{9}{10}=\frac{1}{2}\cdot\frac{3}{2}=\frac{3}{4}\)
Β. Αντίστροφοι ρητοί
4✅ Να βρείτε τον αντίστροφο του \(\frac{7}{12}\).
Απάντηση
Αντιστρέφουμε αριθμητή και παρονομαστή.
\(\frac{7}{12}\leftrightarrow\frac{12}{7}\)
5✅ Να βρείτε τον αντίστροφο του \(-5\).
Απάντηση
Γράφουμε \(-5=-\frac{5}{1}\) και αντιστρέφουμε.
\(-5\leftrightarrow-\frac{1}{5}\)
6✅ Υπάρχει αντίστροφος του \(0\); Να αιτιολογήσετε.
Απάντηση
Για να είναι ένας αριθμός αντίστροφος του \(0\), θα έπρεπε το γινόμενό τους να είναι \(1\).
Όμως \(0\) επί οποιονδήποτε αριθμό είναι \(0\).
Γ. Διαίρεση ρητών
7✅ Να υπολογίσετε \(\frac{5}{6}:\frac{10}{9}\).
Απάντηση
Αντιστρέφουμε μόνο τον δεύτερο αριθμό.
\(\frac{5}{6}:\frac{10}{9}=\frac{5}{6}\cdot\frac{9}{10}=\frac{3}{4}\)
8✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{3}{8}\right):\frac{9}{16}\).
Απάντηση
Το αποτέλεσμα θα είναι αρνητικό.
\(\left(-\frac{3}{8}\right):\frac{9}{16}=-\frac{3}{8}\cdot\frac{16}{9}=-\frac{2}{3}\)
9✅ Να υπολογίσετε \(\left(-\frac{7}{15}\right):\left(-\frac{14}{25}\right)\).
Απάντηση
Δύο αρνητικοί αριθμοί δίνουν θετικό πηλίκο.
\(\frac{7}{15}\cdot\frac{25}{14}=\frac{5}{6}\)
Δ. Συνδυαστικές πράξεις
10✅ Να υπολογίσετε \(\frac{2}{3}\cdot\frac{9}{10}:\frac{3}{5}\).
Απάντηση
Μετατρέπουμε τη διαίρεση σε πολλαπλασιασμό με τον αντίστροφο.
\(\frac{2}{3}\cdot\frac{9}{10}\cdot\frac{5}{3}\)
Απλοποιούμε και υπολογίζουμε.
\(=1\)
11✅ Να υπολογίσετε \(-2\cdot\frac{3}{5}:\left(-\frac{6}{5}\right)\).
Απάντηση
\(-2\cdot\frac{3}{5}\cdot\left(-\frac{5}{6}\right)\)
Υπάρχουν δύο αρνητικοί παράγοντες, άρα το αποτέλεσμα είναι θετικό.
\(=1\)
12✅ Να υπολογίσετε \(\frac{4}{9}:\frac{2}{3}\cdot\left(-\frac{3}{2}\right)\).
Απάντηση
\(\frac{4}{9}\cdot\frac{3}{2}\cdot\left(-\frac{3}{2}\right)\)
\(=-1\)
Ε. Εφαρμογές και παγίδες
13✅ Ένας μαθητής γράφει \(\frac{3}{4}:\frac{2}{5}=\frac{3}{4}\cdot\frac{2}{5}\). Είναι σωστό;
Απάντηση
Όχι. Στη διαίρεση πρέπει να πολλαπλασιάσουμε με τον αντίστροφο του δεύτερου κλάσματος.
\(\frac{3}{4}:\frac{2}{5}=\frac{3}{4}\cdot\frac{5}{2}=\frac{15}{8}\)
14✅ Τα \(-\frac{4}{7}\) και \(\frac{7}{4}\) είναι αντίστροφοι; Να αιτιολογήσετε.
Απάντηση
Ελέγχουμε το γινόμενο.
\(\left(-\frac{4}{7}\right)\cdot\frac{7}{4}=-1\)
Για να είναι αντίστροφοι, το γινόμενο πρέπει να είναι \(1\).
15✅ Έχουμε \(\frac{3}{4}\) kg καραμέλες και τις μοιράζουμε σε σακουλάκια των \(\frac{1}{8}\) kg. Πόσα σακουλάκια γεμίζουμε;
Απάντηση
Ο αριθμός των σακουλιών προκύπτει με διαίρεση.
\(\frac{3}{4}:\frac{1}{8}=\frac{3}{4}\cdot 8=6\)